گفتار نخست: نظریه ­های من

1. من، بنیادی­ترین پرسشی است که در برابر من قرار دارد. گرانیگاهی که تمام معانی از آن ترشح می­شوند، و معیاری که تمام ارزش­ها بر مبنای آن شکل می­گیرند، در من ریشه دارند و از من بر می­خیزند. از این رو، تعیین تکلیف با من، و به دست دادن دستگاه نظری بسنده­ای که این منِ دغدغه­زا را به شکلی کارآمد و با کفایت صورتبندی کند، چالش بنیادینی است که رویاروی هر نظریه­ی فراگیرِ مربوط به انسان وجود دارد.

من در شرایط عادی این منِ نزدیک و ورجاوند و مرکزین را به شکلی نامنسجم، تکه پاره، و موضعی در خویش بازنمایی می­کند، و به این ترتیب تصویری درونی از خویش به دست می­آورد، که آن را خودانگاره می­نامیم.

خود انگاره، همتای درونی، شهودی، و بی­واسطه­ی انگاره است، که خود عبارت است از تصویر ذهنی من از دیگری. من، دیگری را به شکلی فاصله­دار، دور، و باواسطه درک می­کند. تصویر ذهنی من از من، بر خلاف انگاره­ی دیگری –به مثابه جسمی بیرونی و عضوی از عناصر جهانِ خارج،- امری بی­واسطه، شهودی، و قطعی می­نماید. این از آن روست که بخش مهمی از ادراکاتِ محوری­ای که شالوده­ی شناخت و ارزشداوری ما را تشکیل می­دهند، در سطحی روانشناختی و با شکلی غیرزبانی شده، و بی­واسطه­ی نمادهای ویژه­ی ارتباط با دیگری، رمزگذاری و فهمیده می­شوند. من درد و لذت خویش را به شکلی بی­واسطه درک می­کند، و تمام هیجانات و عواطف دیگر خویش را در رابطه با این درد و لذت تفسیر می­کند و می­فهمد. و این روندی است که در مورد عناصر شناختی هم تکرار می­شود.

دیگری، اما، به شکلی متفاوت فهمیده می­­شود. وضعیت و حالت دیگری از مجرای داده­های حسی، و معمولا با عبور از صافی زبان و کنش متقابل نمادین ارزیابی و فهمیده می­شود. از این رو دیگری همچون پدیده­ای بیرونی و عضوی از افقِ پیشاروی من جلوه می­کند، که با جهان و عناصر درونی آن شباهت بیشتری دارد تا من و ادراکات درونی­اش. با این وجود، من در جریان رشد خویش ضرورت دستیابی به توافقی عمومی و پایدار در مورد صفات و ویژگی­های من را در می­یابد، و می­آموزد تا نقاط مثبت و منفی شخصیت­اش را در شبکه­ای از اندرکنش­های اجتماعی رمزگذاری کرده و بپذیرد. من برای به توافق رسیدن درباره­ی من، خودانگاره­اش را به شیوه­ای مشابه با انگاره –که با زبان مشترک و بیرونی امر اجتماعی صورتبندی می­شود،- رمزگذاری می­کند. از این رو، من خودانگاره­ای را خلق می­کند که ترجمه­ی تصویری از من است، به زبان انگاره­ی دیگری­مدار.

2. این نوشتار، بخشی از پیکره­ای نظری است که صورت­بندی مفهوم سوژه را آماج کرده است. هدف، دستیابی به دستگاهی نظری است که از سویی سوژه­ی خودمختار عصر روشنگری را احیا کند، و از سوی دیگر برداشت­های نادرست و توهم­های انباشته شده بر آن را بزداید. به این ترتیب، روش ما از سویی واسازی مفهوم سوژه­ی مدرن، و از سوی دیگر تلاش برای بازسازی آن در قالبی نیرومندتر و معنادارتر است. قالبی که تنها با تسلط بر درک پویایی قدرت، لذت، و معنا می­تواند پی­ریزی شود.

نظریاتی که در زمینه­ی سوژه وجود دارند را می­توان به اشکال گوناگون رده­بندی کرد. یک راه، آن است که بر مبنای روش­شناسی به کار گرفته شده در این نظریه­ها، آنها را دسته بندی کنیم. بر مبنای چنین معیاری، به هفت روش کلی می­رسیم که تنها شش موردشان در حال حاضر هوادارانی دارند[1].

ساده­ترین راه برای گردآوری اطلاعات و استنتاج در مورد ماهیت سوژه، آن است که به روش­های آزمایشگاهی و کنترل شده­ای شبیه به آنچه که در سایر علوم پایه وجود دارد، روی آوریم. چنین شیوه­ای در اواخر قرن نوزدهم در زمینه­ی روانشناسی تجربی و توسط ویلهلم وونت ابداع شد و با روندی مستمر و پیوسته توسعه یافت.

روش دیگر، گردآوری اطلاعات با روش میدانی است. پژوهشی که پیاژه بر روند رشد شناخت و ادراک اخلاقی بر کودکان انجام داد و در آن فرزندان خود را در شرایط طبیعی خانواده­اش موضوع بررسی قرار داد، در این رده می­گنجد. این نوع از پژوهش­ به ویژه در سال­های پیش از جنگ جهانی دوم بسیار رایج بود. اما بعد به تدریج منسوخ شد، تا دهه­ی هفتاد میلادی که بار دیگر اهمیت یافت.

سومین رویکرد رایج، مشاهده­ی مداخله­جویانه است که با وارسی رفتار و واکنش­های افراد به همراه ابراز داوری ناظر همراه است. این شیوه نیز از زمان ابداعش در ابتدای قرن بیستم به طور پیوسته مورد استفاده بوده است. روش دیگر، استفاده از پرسشنامه و استانده کردن آزمون­هایی است که از آنها برای سنجش سنخ­های روانی یا متغیرهایی مانند هوشبهر یا هوش هیجانی استفاده می­شود. این روش­ها هم در طول قرن گذشته همواره مورد استفاده واقع می­شده­اند و از نظریاتِ دارای رویکرد آماری و کمی پشتیبانی می­کرده­اند.

روش دیگر، رجوع به بایگانی­های فردی و تحلیل زندگینامه­هاست، که در فاصله­ی جنگ جهانی دوم تا دهه­ی هفتاد قرن بیستم رواج نداشت، و در این فاصله منسوخ شده بود. اما پیش و پس از آن کاربرد داشت و بسیاری از مدل­های مقایسه­ای در مورد خلق و خو را از آن راه به دست آورده­اند.

روش دیگر، استفاده از روش اسنادی است که با مصاحبه، تداعی آزاد، و روش­هایی مشابه همراه است و طیف وسیعی از شیوه­ها –از آزمون رورشاخ گرفته تا تعبیر رویا- را در بر می­گیرد. این شیوه بیشتر مورد علاقه­ی روانکاوان بوده است.

شیوه­ی دیگر، وارسی رفتارهای جانوران و مقایسه­ی وضعیت­های روانی منسوب به ایشان با چیزهایی است که در آدمیان دیده می­شود. این شیوه تا دهه­ی چهل .م کاربرد داشت و مشهورترین متنی که با استفاده از این روش منتشر شد، کتاب "تهاجم" کنراد لورنتز است که به فارسی هم ترجمه شده است[2]. این روش امروزه دیگر کاربرد ندارد و تنها در رفتارشناسی مقایسه­ای و در شاخه­ای از جانورشناسی اهمیت خود را حفظ کرده است.

3. راه دیگرِ رده­­بندی نظریات مربوط به "من"، آن است که پشتوانه­ی معنایی و بستر مفهومی نظریه مورد توجه قرار گیرد. استونسون و هابرمان[3] در کتاب کوچک خود از این زاویه به نظریات مربوط به سوژه نگریسته­اند و ده نظریه­ی اصلی را در این میان تشخیص داده­اند که در سه چارچوب کلی می­گنجند:

الف) نظریه­های دینی که سه نوع دارند: نظریه­ی کنفوسیوسی که بر محور خرد و تعادل شکل گرفته­، نظریه­ی اوپانیشادی که بر محور دانش و عمق سازمان یافته، و نظریه­ی انجیلی –ابراهیمی که در آن کنش متقابل خدا و انسان محوریت دارد.

ب) چارچوب­های فلسفی/ جامعه­شناختی که پنج نظریه­ی اصلی را در بر می­گیرند: نظریه­ی افلاطونی مبتنی بر استدلال و اخلاق خردورزانه، نظریه­ی کانتی متکی بر عقلانیت و آزادی ناشی از آن، دیدگاه فرویدی متمرکز بر ناخودآگاه و میل، رویکرد مارکسیستی استوار بر اقتصاد و کار، و نگرش سارتری که خواست و آزادی افراطی را تبلیغ می­کند.

پ) این دو نویسنده دو نظریه­ی علمی هم در این میان تشخیص داده­اند که عبارتند از مدل رفتارگرایانه­ی اسکینری، و دیدگاه فیزیولوژیک و عصب­شناسانه­ی لورنتز.

4. اگرهمه­ی این دیدگاه­ها را با شاخص­های مورد نظرشان با هم ترکیب کنیم، می­بینیم که چهار رویکرد اصلی در زمینه­ی صورتبندی سوژه وجود دارد که عبارتند از روانکاوی، رفتارگرایی، رویکرد کنش متقابل نمادین، و رویکرد شناختی. در بیشتر کتاب­هایی که امروزه در مورد روانشناسی سوژه و نظریه­های شخصیت نگاشته می­شود، این خوشه­های نظری به صورت مجزا مورد بحث قرار گرفته­اند.

قدیمی­ترین رویکرد علمی برای وارسی سوژه، روانشناسی تجربی[4] بود که در نیمه­ی قرن نوزدهم با آزمایش­های ویلهلم وونت در آلمان آغاز شد و پس از فراز و نشیب­های بسیار به دو شاخه­ی اصلی رفتارگرایی و روانشناسی شناختی[5] منتهی شد. روانشناسی تجربی، در آزمایشگاه­های علوم پایه زاده شد و توسط دانشمندانی توسعه یافت که در پی شناخت ماهیت شخصیت و ساختار روانی با کمک ابزارهای علمی "سخت" و روش­های آزمون­پذیر بودند.

کمی پس از شکل­گیری روانشناسی تجربی، نظریه­ی روانکاوی[6] توسط فروید در اتریش بنیان نهاده شد. این رویکرد، از زاویه­ای بالینی و آسیب­شناسانه به شخصیت نگاه می­کرد. بخش عمده­ی نظریه­پردازان این مکتب این نگاه را به ارث بردند. رویکرد روانکاوانه که به خاطر برداشت مکانیکی و تاکیدش بر مفهوم لیبیدو به نام رویکرد روان­پویایی[7] هم شهرت یافته است، به سرعت شاخه شاخه شد و برداشت­هایی متنوع و تاثیرگذار را نتیجه داد که مشهورترین شاخه­های آن عبارتند از: رویکرد قدرت- مدارِ آدلر، مکتب تحلیلی یونگ، و سنت روانشناسی اجتماعی هورنای و فروم که در برخی نقاط با نظریه­ی انتقادی و دیدگاه­های جامعه­شناسانه نیز ترکیب می­شوند.

همزمان با رشد و گسترش مدل روانکاوانه، روانشناسان تجربی به روش­های عینی­تر و کمی­تر روی آوردند و بسته به نگاهی که به ارتباط دو مفهومِ کل و جزء داشتند، به دو گروه تقسیم شدند. کسانی که نگرش تحویل­گرایانه­ی علوم تجربی را در حوزه­ی روانشناسی نیز می­پذیرفتند و به کار می­بستند، رویکرد رفتارگرایی را پدید آوردند. رفتارگرایان که سردمداران­شان اسکینر روانشناس و هومنز جامعه­شناس بودند، در نیمه­ی نخست قرن بیستم بر فضای دانشگاهی دنیای انگلوساکسون چیره بودند و رقیب اصلی نگاه روانکاوانه محسوب می­شدند.

همزمان با تحول این نگرش، در ثلث­ نخست قرن بیستم، شاخه­ای از روانشناسی تجربی نیز در ارتباط با نظریه­ی عمومی سیستم­ها شکل گرفت. این جریان با نام گشتالت شهرت یافت و به عنوان رقیبی برای سنت­های جا افتاده­تر روانشناسی اروپایی مطرح شد. گشتالتی­ها در برابر تحویل­گرایی افراطی روانشناسان رفتارگرا به شکلی از کلیت و تجزیه­ناپذیری ساختار روانی قائل بودند و زمینه­ای را برساختند که بعدها مورد استفاده­ی روانشناسی شناختی قرار گرفت.

در نیمه­ی نخست قرن بیستم گذشته از گشتالت، روانکاوی و رفتارگرایی، نگاه دیگری نیز به مفهوم هویت روانی و شخصیت شکل گرفت که امروز آن را با نام دیدگاه کنش متقابل نمادین می­شناسیم. این نگرش ابتدا توسط جامعه­شناسانی مانند چارلز هورتون کولی پیشنهاد شد و در دهه­ی سی میلادی با سلسله سمینارهای مید سبک و سیاق نظریه­ای پرداخته را به خود گرفت. بعدها مکتب شیکاگو این نگرش را توسعه داد و در نیمه­ی قرن بیستم بود که با آثار هربرت بلومر این مجموعه از برداشت­ها به مرتبه­ی مکتبی نیرومند ارتقاء یافت.

هر چهار رویکرد یاد شده پس از جنگ جهانی دوم نیز باقی ماندند، اما با تحولاتی روبرو شدند. رویکرد رفتارگرا، پس از حاکمیتی که در دهه­ی شصت در برخی از حوزه­ها پیدا کرد، به تدریج بخش­هایی از عناصر روانی و "کل­گرایانه"­ی مورد ادعای سایر نگرش­ها را پذیرفت و برای تفسیر داده­های جدید به دست آمده پیچیده­­تر شد.

رویکرد روانکاوانه داد و ستدی پربار را با اندیشمندان علوم اجتماعی چپ­گرا و به ویژه حلقه­ی فرانکفورت آغاز کرد که نتیجه­اش تغییر لحن متون این مکتب از وضعیت محافظه­کارانه­ی فرویدی/ یونگی به حالت انقلابی و انتقادی فروم و پرلز و مارکوزه بود. شاخه­ای از این رویکرد انتقادی-روانکاوانه بعدها به واسطه­ی لاکان با نظریات فمینیستی پیوند خورد و امروز به شاخه­ای بالنده از ادبیات این رشته تبدیل شده است.

رویکرد گشتالت، با دگرگونی­های شتابنده­ی علوم بنیادی به تدریج از دور خارج شد و جای خود را به شاخه­ای از روانشناسی تجربی داد که با داده­های فیزیولوژِی اعصاب، بینش­های گشتالتی، و ابزارهای تحلیلی نظریه­ی سیستم­ها پربار شده بود. امروز این رویکرد را با نام علوم شناختی می­شناسیم و متن کنونی به شدت از دستاوردهای آن تاثیر پذیرفته است. علوم شناختی در واقع خوشه­ای میان رشته­ای از دانایی است که تبارش را می­توان در کارهای وونت و روانشناسان آزمایشگاهی ابتدای قرن، و فون برتالنفی و متفکران سیستمی پس از جنگ جهانی دوم جستجو کرد.

رویکرد کنش متقابل نمادین هم به دنبال داد و ستدی پربار با فیلسوفان پدیدارگرا دگردیسی یافت و از سویی به ابزارهای تحلیل گفتمان و نگرش­های انتقادیِ پیوسته با آن مسلح شد و از سوی دیگر از یافته­های جدید زبان­شناسی و نشانه­شناسی بهره­مند شد و مبنایی استوار­تر به دست آورد.

به این ترتیب، امروزه چهارتا از رویکردهای نام برده همچنان در صحنه باقی مانده­اند و تفسیرهایی متفاوت و گاه متعارض از مفهوم "من" را به دست می­دهند. پیش از پرداختن به نظریه­ی پیشنهادی این متن، باید مروری سریع بر این دیدگاه­ها داشته باشیم و شیوه­ی صورتبندی مفهوم سوژه و زیربنای مفهومی به کارگرفته شده در هر نظریه را بهتر بشناسیم.

5. رویکرد رفتارگرا: اصل انقلابی­ای که نظریه­ی رفتارگرایی بر مبنایش استوار است، این جمله­ی داروین است که تفاوت میان انسان و سایر جانوران تفاوتی کمی است، نه کیفی. در نتیجه ساز و کارها و ابزار و لوازمی که شخصیت روانی یک انسان را می­سازد، با آنچه که در سایر جانوران دارای دستگاه عصبی توسعه یافته دیده می­شود یکسان است و به همین دلیل هم می­توان بر مبنای مدل­های جانوری به ماهیت روان آدمی پی برد.

مهم­ترین دوگانه­ی مفهومی مورد توجه رفتارگرایان لذت و رنج است. از دید رفتارگرایان، آدمیان –همچون سایر جانوران- در راستای دوری از رنج و دستیابی به لذت مجموعه­ای از روش­ها و ترفندها را می­آزمایند و بسته به نتایجی که از تلاش­های خود به دست می­آورند، شرطی می­شوند. به این ترتیب الگوی رفتاری­شان قاعده­مند و قابل­پیش­بینی می­شود و هنجارهای اجتماعی نیز از دل همین اشکال سامان یافته­ی رفتاری زاییده می­شوند. نیازهای اصلی منتهی به لذت از دید نظریه­پردازان این مکتب با آنچه که در جانوران دیده می­شود کمابیش یکسان است و تنها تفاوت در سطح پیچیدگی و شیوه­ی رمزگذاری اجتماعی این امیال زیست­شناختی است که تفاوت­هایی در بروز و تجلی رفتار را پدید می­آورد.

بسیاری از رفتارگرایان جدید، به پیروی از روانکاوان، سوژه را از دو زیرواحد اصلی متشکل می­دانند: یک زیرواحد زیستی صرف که به اصطلاح تکانشی[8] عمل می­کند و به شکلی غیرارادی و ناخودآگاهانه دستیابی به لذت و منافع را پیگیری می­کند، و یک بخش اجتماعی شده و رامِ به اصطلاح نهادی[9] که زیر تاثیر آموزش­های محیطی و شرطی شدن­ها و به ویژه کارکرد زبان شکل می­گیرد. این بخش امکان به تعویق انداختن لذت را فراهم می­آورد و به این ترتیب شالوده­ی نظم اجتماعی و نظام­های انضباطی را بر می­سازد[10].

تا دهه­ی شصت .م، نظریه­پردازان رفتارگرا همچنان به مبانی روش­شناسی قدیمی خود وفادار بودند و به ذهن همچون جعبه­ی سیاهی نگاه می­کردند که عناصر درونی­اش از دایره­ی پرسش علمی خارج­اند و تنها نمودهای رفتاری و عینی آن است که می­تواند مورد وارسی عالمانه قرار گیرد. در دهه­های گذشته، این نگرش تا حدودی تعدیل شده و کلیدواژگانی که به روشنی بار روانی دارند نیز به آرای این متفکران راه یافته است[11]. به عنوان مثال می توان به ورود مفهومی مانند "ارزش" در مدل تبادلی پیتر بلاو[12]، و بازتاب­های آن در دیدگاه تلفیقی ریچارد امرسون (1981.م) اشاره کرد[13]. تلاش پیتر سینگلمن برای تلفیق مدل رفتارگرایانه و داده­های مکتب کنش متقابل نمادین[14] نیز نمونه­ی دیگری است از تحولات اخیر این مکتب که به فاصله گرفتن تدریجی از تعصب­های رفتارگرایی­ سنتی و افزایش توجه به مفاهیم ذهنی­تر انجامیده است.

• افزودن جدید
• جستجو

نظر ها (1)

• |91.99.216.xxx |2009-12-09 04:38:01 shayeste
  salam aghaye vakili
  man ta hala chanta email baraton zadam.kare khaili
  mohemi daram.mikhastam bebinam ke chetory mitonam
  ketabaton ro tahiye konam.man bayad ta akhare azar ketabe
  maghze khofte ra jor konam.
  asleroosta_zahra@yahoo.com
  • 0
  • 0

  پاسخبازگو

نوشتن نظر

Your Contact Details:

نام:

ایمیل: اعلام نکردناعلام کردن

آدرس سایت:

نظر:

عنوان:

قالب نوشته:         -رنگ-آبی کمرنگسیاهآبیبنفشخاکستریسبزلیموییقرمز آلبالوییسرمه ایزیتونیزرشکیقرمزنقره ایآبی سیرسفیدزرد -اندازه-ریزکوچکمعمولیبزرگبسیار بزرگ

Message:

Security

کد آنتی اسپم نمایش داده شده در عکس را وارد کنید.

Powered by !JoomlaComment 4.0 beta2