ماه بهمن: سیزدهم تا پانزدهم
سیزدهم بهمن
نیما یوشیج
احمد متیندفتری
عباسقلی گلشائیان
روز سیزدهم بهمن سال ۱۳۰۰، یاور لاهوتی مخبرالسلطنه والی آذربایجان را بهطور رسمی توقیف کرد و ادارههای دولتی تبریز را با قوای ژاندارم زیر فرمانش تصرف کرد. به دستور مهاجمان سیمهای تلگراف تبریز قطع شد و سلطان تورجمیرزا از طرف لاهوتی به حکومت نظامی تبریز تعیین گردید و فرماندهی نیروی حمله نیز به او واگذار شد.
در همین روز بهسال ۱۳۱۷، احمد متیندفتری که جوانترین نخستوزیر دوران رضاشاه و داماد دکتر مصدق بود، در دارالفنون اولین سخنرانی سازمان پرورش افکار را با حضور محمود جم ایراد کرد. این سازمان که از روی سازمانهای فرهنگی نازی وامگیری شده بود، با این سخنرانی کار خود را بهطور رسمی آغاز کرد. سازمان پرورش افکار پس از سقوط رضاشاه برچیده شد و فقط شاخهی مربوط به کودکان باقی ماند که بعدتر به کانون پرورش فکری تبدیل شد و در دهههای بعد به مرکز فعالیت هواداران شوروی تبدیل شد. سه سال بعد در همین روز به سال ۱۳۲۰، نیما یوشیج بعد از سقوط رضاشاه عقاید کمونیستی خود را فاش کرد و در سوگ تقی ارانی، پیشوای این مسلک، متن «نه، او نمرده است» را تولید کرد. یک سال بعد در ۱۳۲۱، عباسقلی گلشائیان به شهرداری تهران منصوب شد و در ۱۳۳۹ دانشجویان دانشگاه با تعطیل کلاسها از دانشگاه خارج شده، دست به تظاهرات زدند. این تظاهرات چند روز ادامه داشت و بازار نیز گاهی باز و گاهی بسته میشد. در تظاهرات دانشجویان، عدهی زیادی بازداشت شدند و دانشگاه نیز تعطیل شد.
در سال ۱۳۳۲ مقامات انتظامی کشف سازمان اطلاعات و جاسوسی حزب توده را اعلام کردند. در ۱۳۵۰ عهدنامهی بینالملل رامسر دربارهی حفاظت از تالابها و آبگیرها و مهار آسیبهای زیستمحیطی منعقد شد و در 1360 دولت سوریه به شهر حما حمله برد و پس از حدود یک ماه محاصره، شورش مسلحانهی اخوانالمسلمین را در این شهر سرکوب کرد (تصویر بالا). شورشیان نزدیک به هزار مرد مسلح بودند و قوای نظامی سوریه به نزدیک به بیستهزار تن بالغ میشدند. در نهایت، هزار سرباز سوری، هزار مرد مسلح اخوانالمسلمین و بین دو تا دههزار شهروند حما در این میان کشته شدند. در 1367 هم آخرین ستون زرهی ارتش سرخ شوروی از کابل خارج شد.
اوتوی دوم
الکساندر سلکیرک
قلعهی اوزاکا پیش از ویران شدن
در روز سیزدهم بهمن سال 340 هجری خورشیدی پاپ جان دوازدهم در مراسمی تاج امپراتوری روم مقدس را بر سر اوتوی یکم گذاشت و به این ترتیب این دولت پس از حدود چهل سال فروپاشیدگی دوباره احیا شد. در 1171 فرانسهی انقلابی به انگلستان و هلند اعلان جنگ داد و در 1246 قوای وفادار به امپراتور ژاپن قلعهی اوزاکا را که مقر شوگون توکوگاوا بود، فتح کردند و آن را سوزانده و با خاک یکسان کردند.
در چنین روزی به سال 1279 مراسم تدفین ملکه ویکتوریا در انگلستان برگزار شد. در ۱۲۹۹ فرانسه شهر مِمِل در لیتوانی را اشغال کرد، در 1368 اف دبلیو کلرک[1] در آفریقای جنوبی اعلام کرد که نلسون ماندلا بهزودی آزاد میشود و ممنوعیت قانونی فعالیت کنگرهی ملی آفریقای را هم لغو کرد. در سال 1275 اولین بانک کره به نام شینهان در سئول گشایش یافت و در 1387 هم یوهانا سیگوروردوتیر[2] نخستوزیر ایسلند کابینهاش را تشکیل داد. او اولین رئیس دولت جهان بود که به شکلی علنی همجنسگرا بود.
لئونارد کیلر و دستگاه دروغسنج
ملکه ویکتوریا
ایستگاه قطار شهر ممل
در 1087 الکساندر سِلکیرک[3] که پس از غرقشدن کشتیاش مدتی بهتنهایی در جزیرهای زندگی کرده بود، توسط یک کشتی دیگر نجات یافت و مضمون اصلی را برای نوشتن داستان رابینسون کروزوئه به دست دانیل دفو داد. در 1300 رمان اولیس[4] اثر جیمز جویس[5] منتشر شد و در 1313 لئونارد کیلِر[6] برای نخستین بار از ماشین دروغسنج برای ارزیابی پاسخهای دو متهم به قتل و شاهدانشان استفاده کرد. در 1378 هم اولین پخش دیجیتالی فیلم در سینما در پاریس انجام پذیرفت.
شکیرا
بنیانگذاران کنگرهی ملی آفریقا
گوگنهایم
زادگان نامدار سیزدهم بهمن عبارتاند از: سولومون آر گوگنهایم[7] بنیانگذار موزهی گوگنهایم و مبلغ هنر مدرن (1239)، جیمز جویس[8]، نویسندهی ایرلندی (1260)، فلوید مشهور به پسر خوشگله[9] راهزن آمریکایی (1282) و شکیرا خوانندهی کلمبیایی (1355).
آشیکاگا یوشیموچی[10] شوگون ژاپنی (806)، ابن حجر عَسقَلانی فقیه و محدث شافعی مصری و شیخالاسلام قاهره (۸۲۷)، پاپ الکساندر هشتم (1069)، گیوم دو اوپیتال[11] ریاضیدان فرانسوی (1082)، وودرو ویلسون بیستوهشتمین رئیسجمهور آمریکا (1302)، برتراند راسل[12] (1348)، ایمره لاکاتوش[13]، فیلسوف مجار (1352)، آلیستر مکلین[14] داستاننویس و نمایشنامهنویس اسکاتلندی (1365) هم در این روز از دنیا رفتهاند.
گیوم دو اوپیتال
برتراند راسل
فلوید
آلیستر مکلین
یوهانا سیگوروردوتیر
پاپ الکساندر هشتم
آشیکاگا
چهاردهم بهمن
یاسر عرفات و جمال عبدالناصر
گروهی از رهبران حزب توده
روز چهاردهم بهمن سال 829 هجری خورشیدی سلطان محمد دوم، ملقب به فاتح، وارث تاجوتخت عثمانی شد و شش دهه بعد در سال 887 ناوگان پرتغال در نبرد دریایی دیو[15] در جنوب هندوستان، با نُه رزمناو و شش کشتی جنگی، بر ناوگان متحد سلطان گجرات، مملوکهای مصر، حاکم کلکته و گروهی از مزدوران ونیزی پیروز شد.
در دوران معاصر در همین روز به سال ۱۳۲۱ حزب تودهی ایران، به مناسبت سالگرد درگذشت دکتر تقی ارانی، مراسم باشکوه و عظیمی برپا ساخت و وی را بنیانگذار سازمان خود قلمداد کرد. در حالی که شواهد نشان میدهد دکتر ارانی به خاطر گرایش ملی نیرومندی که داشت احتمالاً اگر زنده میماند با خطمشی حزب توده سر سازگاری پیدا نمیکرد. در سال 1347 در کنفرانس فلسطینیها در قاهره که در زیر چتر جریان چپ جای میگرفت و توسط شورویها پشتیبانی میشد، یاسر عرفات بهعنوان رهبر جنبش آزادیبخش فلسطین (ساف) برگزیده شد.
در سال 1350 مرگبارترین موج سرما در ایران برخاست و هفت روز به درازا کشید. در این مدت دستکم چهارهزار تن کشته شدند و این یخبندگان را به مرگبارترین موج سرمای تاریخ جهان تبدیل کردند. در جریان این تحول هواشناختی در نقاط گوناگون کشور از جمله در جنوب بین سه تا هفت متر برف بارید که در موارد اخیر شمار زیادی از روستاییان را در خانههایشان مدفون ساخت؛ چنانکه در روستاهای کاکان و کومار در نزدیکی اردکان و در روستای شکلاب در نزدیکی مرز ترکیه همهی روستاییان به این شکل کشته شدند. در سال 1385 هم بمبگذاری در بازار بغداد به مرگ ۱۳۵ تن انجامید (تصویر بالا).
دون فرانسیسکو دِ آلمِیدا فاتح نبرد دیو
تاجگذاری سلطان محمد دوم
بارتولومیو دیاز
چهاردهم بهمن با رخدادهای سیاسی و نظامی فراوانی در تاریخ جهان مصادف بوده است. در سال 1161 اسپانیا استقلال آمریکا را از انگلستان به رسمیت شناخت و در 1185 ارتش انگلستان در ارورگوئه بر اسپانیاییها غلبه کرد و ایشان را از پایتختشان مونتهویدئو بیرون راند.
در سال 1187 کنگرهی آمریکا حکم به تأسیس ایالت ایلینویز داد. در 1208 دستورالعمل لندن به یونان استقلال کامل داد و این کشور نوپا از عثمانی جدا شد و در 1291 اصل شانزدهم قانون اساسی آمریکا تصویب شد و بر مبنای آن دولت فدرال این حق را پیدا کرد که مالیات بر درآمد بگیرد و در 1308 حزب کمونیست ویتنام تأسیس شد.
در سال 1310 ژاپنیها هاربین در شمال منچوری را اشغال کردند. در 1311 هیتلر در سخنرانیای اعلام کرد سیاست خارجی اصلی آلمان گسترش این کشور به سمت شرق است و دستیافتن به فضای حیاتی لازم برای ملت آلمان و دو سال بعد در 1323 در جریان عملیاتی هوایی هزار بمبافکن ب-۱۷ انگلیسی برلین را بمباران کردند و در نتیجه حدود سههزار تن کشته و صدوبیستهزار تن بیخانمان شدند. در همین روز، آمریکا در فیلیپین جنگی یکماهه برای گرفتن مانیل از ژاپنیها را آغاز کرد. در 1326 هم سیلان که بعدتر سریلانکا نامیده شد، از انگلستان استقلال یافت.
در سال 1331 در جریان کشتار باتِپا[16] در جزیرهی سنت توماس (سائو تومِه)، استعمارگران پرتغالی و دولت محلی صدها تن از بومیان فوروس[17] را که از اشغال سرزمینشان ناراضی بودند، با شکنجههای عجیبوغریب به قتل رساندند و اجسادشان را به دریا ریختند. در 1367 هم کودتایی در پاراگوئه دیکتاتور این کشور آلفردو استرویسنر[18] را که از سیوپنج سال پیش قدرت را در دست داشت، سرنگون کرد.
طراحان نبرد دین بین فو در اطراف هوشیمین
ضدهواییهای آلمانها در برلین
از رخدادهای دیگر این روز به این موارد باید اشاره کرد. یکی آن که در 866 بارتولومیو دیاز[19] پرتغالی دماغهی امیدِنیک[20] را در آفریقا دور زد و در میان اروپاییان تنها کسی بود که تا این حد به جنوب سفر کرده بود. دیگر آن که در 1031 شهر نیوآمستردام تأسیس شد که بعدتر به نیویورک تغییر نام داد و سوم آنکه در 1362 جان باستر[21] در آمریکا اولین عمل انتقال جنین از رحم مادری به رحم زنی دیگر را انجام داد.
یخبندگان ۱۳۵۱ ایران
آلفردو استرویسنر
عرفات در کنفرانس قاهره
در میان مردم ایرانزمین محمدرضا میرزا رکنالسلطنه پسر ناصرالدینشاه در چهاردهم بهمن سال ۱۲۶۳ زاده شد و سلطان مراد دوم عثمانی در 829 و دکتر تقی ارانی در ۱۳۱۸ درگذشتند.
در میان انیرانیان فلیکس مندلسون[22] موسیقیدان آلمانی (1187)، کنستانتین فون نویراث[23] دولتمرد آلمانی و وزیر امور خارجهی هیتلر (1251) و پال آوستر[24] داستاننویس آمریکایی (1325) در این روز زاده شدهاند و یوهان گوتنبرگ[25]، مخترع آلمانی (846) و نیکولای یژوف[26] رئیسپلیس استالین (1318) در این روز درگذشتهاند.
یژوف
گوتنبرگ
فوننویراث
آوستر
مندلسون
پانزدهم بهمن
دکتر مصدق در مجلس
روز پانزدهم بهمن سال 12 هجری خورشیدی، سپاه اسلام به رهبری عمرو عاص در نبرد داثین، در نزدیکی غزه، بر سپاه بیزانس غلبه کرد. سیزده قرن بعد در همین روز به سال ۱۳۲۱ دولت ایران سطح روابط خود با لندن و واشنگتن را به سطح سفیر کبیر ارتقا داد و در همین روز انتخابات مجلس شورای ملی در تهران پایان پذیرفت و دکتر محمد مصدق، سید محمد صادق طباطبایی، حسین پیرنیا، سید احمد بهبهانی، دکتر جلال عبده، دکتر رضازاده شفق، علی دشتی، عباس مسعودی و غلامعلی فریور به نمایندگی برگزیده شدند.
چهار سال بعد در همین روز انتخابات پانزدهمین دورهی مجلس شورای ملی پایان یافت و در میان نمایندگان این اسامی به شمار بودند: احمد قوام، دکتر علی امینی، مهندس خسرو هدایت، دکتر جواد آشتیانی، دکتر جلال عبده، عبدالحسین نیک پور، عباس مسعودی، سید علی بهبهانی، محمد تقی ملکالشعرای بهار، علی وکیلی، دکتر رضازاده شفق، آیتالله سید ابوالقاسم کاشانی، شیخالعراقین بیان، دکتر محمد مصدق، دکتر احمد متیندفتری، دکتر سید حسن امامی، سید محمد صادق طباطبائی، اللهیار صالح و احمد دهقان.
دو سال بعد در همین روز مرتضی احمدی از خوانندهها و هنرپیشههای قدیم تهران با دوستش ناصر فخرایی که مربی تیم فوتبال آفتاب شرق در دوشان تپه بود، دیداری کرد. فخرایی چند ساعت پس از آن کوشید شاه را در دانشگاه تهران ترور کند؛ اما ناکام ماند و خود به دست یکی از نگهبانان به اسم محمدعلی خان صفاری کشته شد.

در پانزدهم بهمن سال ۱۳۳۸ کارخانه قند نریمان بهرهبرداری را آغاز کرد. در ۱۳۷۵ ششمین نشست برای برقراری صلح و خاتمهی جنگ داخلی تاجیکستان در تهران برگزار شد و یک سال بعد در 1376 زلزله در استان تَخار افغانستان به مرگ بیش از دوهزار تن و زخمیشدن صدها تن انجامید و خانههای بسیاری را ویران کرد (تصویر بالا). ناگفته نماند که پانزدهم بهمن در کل با زلزلههای سهمگین پیوندی داشته است. چون در همین روز به سال 547 زلزلهی شدیدی در سیسیل به کشته و زخمیشدن بیش از بیستهزار تن منتهی شد و در 1354 زلزله در گواتمالا و هندوراس بیستودوهزار کشته به جا گذاشت.
سپتیموس سوروس
تایزو
اعدام جان راجرز
روز پانزدهم بهمن سال ۲۱۱ میلادی، سپتیموس سوروس[27] امپراتور روم درگذشت و ادارهی کشور را به دو پسرش وانهاد که با هم دشمنی شدیدی داشتند. در همین روز بهسال 134 هجری خورشیدی، آن لوشان که بر حاکمان دودمان تانگ شوریده بود، خود را امپراتور خواند و دولت یان را در قلمرو چین تأسیس کرد. در 338، امپراتور تایزو در چین تاجگذاری کرد و دودمان سونگ را بنیان نهاد که برای سه قرن بر این سرزمین حکم راند و در سال 755 هجری خورشیدی در جریان جنگهای هشت قدیس که میان پاپ گریگوری یازدهم و فلورانس و شهرهای متحدش در گرفت، سربازان پاپ در شهر ایتالیایی چزنا[28] دوهزار تن از مردم را کشتار کردند.
در پانزدهم بهمن سال 1188 ناوگان انگلستان گوادلوپ[29] را اشغال کرد. در 1277 جنگ آمریکا و فیلیپین در مانیل آغاز شد. در 1323 کنفرانس یالتا در کریمه با حضور چرچیل و روزولت و استالین برگزار شد (تصویر بالا) و در 1370 هم هوگو چاوز در ونزوئلا کودتا کرد و رئیسجمهور قانونی کارلوس آندرِز پرِز[30] را از مقامش کنار زد.
مرلین مونرو در حال اجرای برنامه برای سربازان
جنگ مانیل
رخدادهای پراکنده ولی شاخص دیگری هم در این روز رخ دادهاند که برخیشان به این قرارند: در سال 933 جان راجرز[31] رهبر پروتستانهای انگلستان به جرم بدعت مذهبی به تیرک بسته و سوزانده شد و به این شکل اولین شهید پروتستانها در انگلستان شد. در 1068 مهاجرنشینان اروپایی در ماساچوست برای اولین بار در آمریکا اسکناس چاپ کردند. در 1081 چهلوشش تن از ۴۷ رونین که با قصد انتقام اربابشان یک خان محلی را کشته بودند، در شهر اِدو (توکیوی امروزین) سِپوکو (خودکشی هاراکیری) کردند. در سال 1237 متن مشهور به متن سینا[32] در صحرای سینای مصر کشف شد. این متن به قرن چهارم میلادی تعلق داشت و نسخهای یونانی از کتاب مقدس بود. در 1297 چارلی چاپلین، د. و. گریفیث[33]، مری پیکفورد[34] و داگلاس فیربنکس[35] شرکت فیلمسازی «هنرمندان متحد[36] را تأسیس کردند. در 1319 هم سازمان متحد خدمات[37] تأسیس شد تا ابزار سرگرمی و تفریح سربازان آمریکایی در میدان نبرد را فراهم سازد (تصویر بالا)
آمادو دیالو
صومعهای در صحرای سینا
متن سینا
در سال 1377 یک مهاجر بیستوسهسالهی آفریقایی اهل گینه به نام آمادو دیالو[38] که نامسلح هم بود، در آمریکا مورد حملهی چهار پلیس قرار گرفت و به این شکل کشته شد که ۴۱ تیر به سویش شلیک کردند که ۱۹ گلوله به بدنش برخورد کرد. فاششدن این ماجرا شورشی نژادی را در میان سیاهپوستان نیویورک دامن زد. در 1382 هم مارک زوکربرگ[39] فیسبوک را تأسیس کرد.
پرون
لیندبرگ
یحییخان
عسکرزاده
فاضل تونی
از میان مردم ایران زمین این افراد جشن تولدشان را در پانزدهم بهمن برگزار میکردند: یحییخان سومین رئیسجمهور پاکستان (1295)، لطفیعلی عسکرزاده دانشمند ایرانی و بنیانگذار منطق شولایی[40] (1299) و رحیم معینی کرمانشاهی شاعر پارسیگو (۱۳۰۱). میرزای شیرازی مجتهد بزرگ مشروطهخواه هم در این روز به سال ۱۲۷۳ درگذشت و در ۱۳۳۹ محمدحسین فاضل تونی فیلسوف و منطقدان معاصر درگذشت.
از میان انیرانیان چارلز لیندبرگ خلبان و ماجراجوی آمریکایی (1280)، ایزابل مارتینز دو پرون[41] رقاص و خواننده و رئیسجمهور آرژانتین (1309) و چزاره مالدینی فوتبالیست ایتالیایی (1310) در این روز زاده شدهاند. عنایتخان عارف هندی و بنیانگذار جنبش جهانی صوفیگری (1305) و ساتیندرا نات بوز[42] ریاضیدان و فیزیکدان هندی (1352) هم در این روز درگذشتهاند.
کارلوس آندرز پرز
بوز
مالدینی
زوکربرگ
عنایتخان
چارلی چاپلین و همکارانش هنگام تأسیس «هنرمندان متحد»
- F. W. de Klerk ↑
- Jóhanna S igurðardóttir ↑
- Alexander Selkirk ↑
- Ulysses ↑
- James Joyce ↑
- Leonarde Keeler ↑
- Solomon R. Guggenheim ↑
- James Joyce ↑
- Pretty Boy Floyd ↑
- Ashikaga Yoshimochi ↑
- Guillaume de l’Hôpital ↑
- Bertrand Russell ↑
- Imre Lakatos ↑
- Alistair MacLean ↑
- Battle of Diu ↑
- Batepá massacre ↑
- forros ↑
- Alfredo Stroessner ↑
- Bartolomeu Dias ↑
- Cape of Good Hope ↑
- John Buster ↑
- Felix Mendelssohn ↑
- Konstantin von Neurath ↑
- Paul Auster ↑
- Johannes Gutenberg ↑
- Nikolai Yezhov ↑
- Septimius Severus ↑
- Cesena ↑
- Guadeloupe ↑
- Carlos Andrés Pérez ↑
- John Rogers ↑
- Codex Sinaiticus ↑
- D.W. Griffith ↑
- Mary Pickford ↑
- Douglas Fairbanks ↑
- United Artists ↑
- United Service Organization (USO) ↑
- Amadou Diallo ↑
- Mark Zuckerberg ↑
- fuzzy ↑
- Isabel Martínez de Perón ↑
-
Satyendra Nath Bose ↑
ادامه مطلب: ماه بهمن: شانزدهم تا هجدهم