ماه دی: شانزدهم تا هجدهم

ماه دی: شانزدهم تا هجدهم

شانزدهم دی

$G:\pix\projects\iranzamin\modern\11chronicle\1285-1300\مظفرالدین شاه عکس ماست وقتی آب می خوریم.jpg$ در روز شانزدهم دی‌ماه سال ۱۲۷۳ مظفرالدین‌میرزا ولیعهد (تصویر بالا) ‌که به رسم معمول دوره‌ی قاجار حاکم آذربایجان بود و در تبریز زندگی می‌کرد، به همراه منشی خود میرزا فضل‌الله وکیل‌الملک به تهران سفر کرد و ۱۱۲ روز تا هشتم اردیبهشت ۱۲۷۴ در منزل داماد خود عبدالحسین‌میرزا فرمانفرما (دایی دکتر مصدق) مقیم شد. در سال ۱۲۹۰ محمدکریم‌خان امیرتومان که برادرزاده‌ی ستارخان بود به دست هواداران استبداد که روس‌ها پشتیبانی‌شان می‌کردند در آذربایجان اعدام شد. در ۱۲۹۵ در گرماگرم جنگ جهانی اول سپاهيان انگليس جنوب ايران را تصرف نمودند و نيروهاي آلمان به خارج از ايران عقب نشيني كردند. در همین روز بانک شاهی که از دولت انگلیس فرمان می‌برد یک دلار را با ۴/۹ قران برابر فرض کرد و به این ترتیب در واقع ارزش پول ایران را طوری دستکاری کرد که بازپرداخت وام ایران به انگلیس بر حسب تومان پرهزینه‌تر شود. نمونه‌هایی از آبادانی و ویرانگری هم این که در چنین روزی به سال ۱۳۰۸ راه‌آهن خوزستان افتتاح و بهره برداری از آن آغاز شد و هشت دهه بعد در 1390 یک بمب‌گذار انتحاری خود را در نزدیکی یک پاسگاه پلیس در محله‌ی «میدان» دمشق منفجر کرد و در نتیجه ۲۶ نفر را کشت و ۶۳ تن را زخمی کرد (تصویر زیر).

در چنین روزی به سال 855 شارل کچل^[1] در نبرد نانسی کشته شد و به این ترتیب بورگوندی به بخشی از کشور فرانسه تبدیل شد. در 1187 قوای متحد انگلستان و برزیل با سپاهیان پرتغالی دست به یکی کردند و در نتیجه پرتغال گویانِ فرانسه را در جریان جنگ‌های ناپلئونی اشغال کرد. در 1135 روبر فرانسوا دامین^[2] سوءقصدی ناموفق به جان لویی پانزدهم شاه فرانسه انجام داد. او را دستگیر کردند و پس از شکنجه‌هایی هولناک بر اساس قانون فرانسه با بستن دست و پایش به چهار اسب و کشیدن آن از چهار طرف بدنش را تکه تکه کردند. در 1159 بندیکت آرنولد^[3] سردار بریتانیایی در جریان نبرد با استقلال‌طلبان آمریکایی شهر ریچموند در ویرجینیا را در آتش سوزاند. در 1318 هم در جریان جنگ روسیه و فنلاند ارتش نهم فنلاند با ده هزار سرباز در جاده‌ی راتِه^[4]-سوموسالمی به ارتش بیست و پنج هزار نفره‌ی روسیه حمله کرد و آن را به طور کامل از میان برد.

محاکمه و شکنجه‌ی روبر فرانسوا دامین

مرگ شارل کچل

این روز گوشه‌هایی از تاریخ پرهیجان تحول آیین سیاسی کمونیسم را نیز در خود جای داده است. در سال 1328 انگلستان جمهوری خلق چین را به رسمیت پذیرفت. جمهوری خلق چین هم در پاسخ کل روابط دیپلماتیکش با انگلستان را قطع کرد! در 1329 حدود هزار هوادار غیرنظامی کمونیست‌ها در گانگ‌هوا به دست قوای کره‌ی جنوبی کشتار شدند، در 1324 اولین انتخابات عمومی در ویتنام برگزار شد و در 1370 زْویاد گامساخوردیا^[5] رئیس‌جمهوری گرجستان و رهبر جنبش ضدکمونیستی استقلال از شوروی به دنبال کودتای نظامی در این کشور از مرز گریخت.

Raate road.jpg جنگ زمستانی فنلاند و روسیه

کشتار گانگ‌هوا

رخدادهای فرهنگی و اجتماعی گوناگون دیگری هم در این روز واقع شده که برخی از آن‌ها به این قرارند: در 1216 آلفرد وِیل^[6] برای نخستین بار برای ارسال پیغام‌های تلگرافی از توالی خط و نقطه استفاده کرد. بعدتر مورس رمز مشهور خود را بر همین اساس ابداع کرد در 1305 اولین خط تلفن در نیویورک و لندن دو سوی اقیانوس آتلانتیک را به هم متصل ساخت، در 1326 توماس مانتل^[7] خلبان هواپیمای گارد ساحلی کنتاکی در جریان رویارویی با یک شیء پرنده‌ ناشناخته سقوط کرد و کشته شد و به داستان‌هایی فراوان دامن زد و در 1383 سیاره‌ی اریس که از نظر اندازه دومین سیاره‌ی کوتوله‌ی منظومه‌ی خورشیدی است کشف شد (تصویر زیر).

File:EightTNOs.png

در سال 1307 مادر ترزا برای انجام کارهای خیریه وارد کلکته شد. او بنیادگرایی مذهبی بود که معتقد بود مردمان باید مانند مسیح بر صلیب رنج بکشند. از این رو از درمان‌های پیشرفته‌ی بیماران رویگردان بود، با آزادی زنان برای سقط جنین مخالفت می‌کرد و شیوه‌هایش برای یاری‌رسانی به تهیدستان را مایه‌ی گداپروری و تشدید فقر دانسته‌اند. یک سال بعد در 1308 اولین خودرو با موتور دیزلی در آمریکا وارد جاده شد و در 1356 هم تاج سنت استفان که نماد ملی مجارستان بود و پس از جنگ جهانی دوم به عنوان غنیمت جنگی به آمریکا برده شده بود، بار دیگر به این کشور پس داده شد.

$G:\pix\projects\west\چارلز مانتل تعقیب شپن.jpg$ توماس مانتل

Mutter Teresa von Kalkutta.jpg مادر ترزا

Zviad Gamsakhurdia, Tbilisi, 1988.jpg زویاد گامساخوردیا

تاج سنت استفان

در میان وابستگان به حوزه‌ی تمدن ایرانی ابن ابی‌الحدید فقیه شافعی (۵۶۹) و محسن راستانی عکاس ایرانی (۱۳۳۷) در این روز زاده شده‌اند و عمروعاص سردار مسلمان و حاکم مصر (۴۳) در این روز درگذشته است. آبو تفلیسی^[8] پیشوای مسیحی در سال 164 به شهادت رسید و حسن بن زید طبری ملقب به داعی کبیر نواده‌ی امام حسن و بنیانگذار سلسله‌ی زیدیه در شمال ایران در آمل به سال 262 در همین روز درگذشت.

Alfred Vail.GIF آلفرد ویل

Attributed to el Greco - Portrait of Juan de Ávila - Google Art Project.jpg یوحنای آویلایی

Pope Gregory XIII portrait.jpg پاپ گریگوری سیزدهم

در میان مردم سایر نقاط دنیا این نامداران در شانزدهم دی‌ماه زاده شده‌اند: گرترود بزرگ^[9] عارف آلمانی (634)، یوحنا (ژان) آویلایی عارف اسپانیایی (877)، پاپ گریگوری سیزدهم (880)، پیترو فیلیپو اسکارلاتی^[10] آهنگساز ایتالیایی (1057) و هاینریش شلیمان^[11] باستان‌شناس آلمانی و کاشف شهر تروا (1200). لویی بریل^[12] مبتکر خط نابینایان (1230) و گرگور مندل^[13] مؤسس علم ژنتیک آماری (1262) هم در این روز درگذشته‌اند.

Saint Abo of Tiflis.jpg آبو تفلیسی

Santa Giustina (Padua) - Ecstasy of St. Gertrude by Pietro Liberi.jpg گرترود مقدس

Gregor Mendel 2.jpg گرگور مندل

هفدهم دی

$G:\pix\projects\iranzamin\modern\11chronicle\1285-1300\عده‌ای از نمایندگان دوره اول مجلس شورای ملی.jpg$

قدیمی‌ترین رخداد مهم تاریخی هفدهم دی‌ماه آن است که در این روز به سال 522 پیش از میلاد ویدارنَه، سردار داریوش بزرگ، در منطقه‌ی ماروی ماد بر نیروهای فرورتیش مادی که رقیب تاج و تخت بود غلبه کرد و سپاهیان او را در هم شکست. حدود هزار و دویست سال بعد جنگ سرنوشت‌ساز مهم دیگری رخ داد و آن در روز چهارشنبه هفدهم دی سال ۳۵ هجری خورشیدی بود، زمانی که امام علی بن ابیطالب پس از پیروزی در جنگ جمل به همراه لشکریانش و گروهی از مردم بصره وارد کوفه شد و این شهر را به عنوان مرکز حکومت خود برگزید.

در روز سه شنبه هفدهم دی سال ۱۲۲۹ روزنامه‌ی وقایع اتفاقیه که زیر نظر امیرکبیر منتشر می‌شد در شماره‌ی ۵۳ سبک نوشتن اعداد و قیمت‌ها را از خط سیاق به عددنویسی جدید تغییر داد. پنجاه و شش سال بعد با به کرسی نشستن مشروطه و تشکیل مجلس اول (تصویر بالا)، در روز سه‌شنبه هفدهم دی سال ۱۲۸۵ دوازده تن از نمایندگان آذربایجان پس از برگزاری مراسم بدرقه‌ی بسیار باشکوهی در تبریز پیش مردم سوگند خوردند که به آرمان‌های ملی ایران خیانت نکنند و بعد به سوی تهران حرکت کردند تا در مجلس نقش ایفا کنند. دو سال بعد در روز به سال ۱۲۸۷ محمدعلی‌شاه بر ضد مشروطه‌خواهان کودتا کرد و دو واقعه در این روز –که پنجشنبه‌ای بود- رخ داد که هر دو هم به تبریز مربوط می‌شد. یکی آن که صمدخان سردار خونخوار هوادار استبداد مجاهدان را شکست داد و تبریز را محاصره کرد و دیگری آن که تقی‌زاده از رهبران آزادی‌خواهان به تبریز وارد شد. تا یک سال بعد کودتاچی‌ها و هواداران استبداد شکست خوردند و در همین روز (۱۲۸۸) نظام‌السلطنه مافی با صد سوار و پانصد سرباز وارد کرمانشاه شد و دویست تن مأمور محلی را به استخدام خود در آورد و آماده شد تا با تحریکات عثمانی‌ها و سرکشی راهزنان محلی مقابله کند.

Related image در دوران رضاشاه این روز به سال ۱۳۱۴ با برگزاری جشنی مصادف است که در دانشسرای عالی با حضور رضاشاه و همسر و دخترانش برگزار شد و در آن وی کشف حجاب را در ایران اعلام کرد. در ۱۳۲۶ ابراهیم حکیمی به نخست‌وزیری رسید و پس از هفت سال حکومت نظامی را لغو کرد و جیره‌بندی شکر و چای و قند را برداشت و این‌ها همه قوانینی بود که در وضعیت بحرانی پس از حمله‌ی متفقین به ایران وضع شده بود. در سال‌های اخیر هم در این روز به سال 1393 بمب‌گذاری در خودرویی در مرکز شهر صنعا در یمن به مرگ ۳۸ تن و زخمی شدن ۶۳ تن منتهی شد (تصویر بالا).

Death of Major Peirson جنگ جرسی

Dickson greeting cropped.jpg ویلیام کندی دیکسون

در 1159 سپاهیان فرانسوی کوشیدند جرسی را در آمریکا فتح کنند، اما از قوای انگلیسی شکست خوردند. در 1290 کنگره‌ی ملی آفریقا برای مبارزه با استعمار تاسیس شد. در سال 1313 موسولینی و پیر لاوال وزیر امور خارجه‌ی فرانسه با امضای عهدنامه‌ی فرانسه-ایتالیا به توافق رسیدند که لیبی و چاد را میان خود تقسیم کنند، و در 1357 در جریان سومین جنگ هندوچین نیروهای ویتنامی وارد شهر پنوم‌پن شدند و با گرفتن پایتخت کامبوج دولت خِمِرهای سرخ و رهبرشان پول‌پوت را سرنگون کردند.

در سال 1371 یک دسته‌ی مسلح از رزمندگان بوسنی به رهبری ناصر اوریچ^[14] در روستای کراویکا به شکلی غافلگیرکننده به ارتش صربستان حمله کرد و ۴۶ تن را کشت و ۸۰ تن را زخمی کرد. در 1393 هم دو برادر الجزایری‌تبار به نام‌های شریف و سعید کواچی^[15] به دفتر نشریه‌ی شارلی ابدو^[16] که به تازگی کاریکاتوری توهین‌آمیز درباره‌ی مسلمانان منتشر کرده بود، حمله کردند و دوازده تن را با شلیک گلوله به قتل رساندند و یازده تن دیگر را زخمی کردند.

Saïd Kouachi.jpg

Chérif Kouachi.jpg شریف و سعید کواچی

2011 Jeep Grand Cherokee Laredo -- NHTSA 2.jpg جیپ چیروکی

در هفدهم دی سال 988 گالیله برای نخستین بار با تلسکوپ چهار ماه برجیس (گانیمد، کالیستو، آیو و اروپا^[17]) را دید،

در 1272 ویلیام کندی دیکسون^[18] که از کارمندان توماس ادیسون بود فیلمبرداری و ساخت تصویر متحرک بر مبنای عکس‌برداری پیاپی را ابداع کرد ودر 1282 کتابخانه‌ی بلک‌ستون آغاز به کار کرد و به‌تدریج شیوه‌ی کتابداری شیکاگو در آن تکامل یافت.

کتابخانه‌ی بلک‌ستون

لیندون جانسون و طرح ضد فقر

در سال 1332 شرکت آی‌بی‌ام برای نخستین بار کارکرد یک ماشین مترجم را به نمایش گذاشت، در 1333 ماریان اندرسون^[19] اولین زن سیاهپوستی بود که موفق شد در اپرا آواز بخواند، در 1342 لیندون جانسون^[20] رئیس‌جمهور آمریکا در سخنرانی‌اش بر ضد فقر اعلان جنگ داد و در 1370 از خودروی جیپ چیروکی رونمایی شد.

توفیق پاشا

الیعازار بن یهودا

ماریان اندرسون

در میان ایرانیان نامدار محمدرضا لطفی نوازنده‌ی سه تار هفدهم دی سال ۱۳۲۶ زاده شد و ابن همام اسکافی بغدادی محدث ایرانی‌تبار (۳۲۶)، سلطان محمد چهارم عثمانی (1071)، احمدخان بن کوچک فرمانروای مغول اردوی زرین (860) در نبرد با ایبک‌خان حاکم سیبری، علی دوافروش (۱۲۹۰) شیمی‌دانی که داروخانه‌ی ناصری را در تبریز داشت و سلیمان میرزا اسکندری (۱۳۲۲) در این روز درگذشتند.

زادگان نامدار این روز در میان غیرایرانیان عبارت‌اند از: ژوزف بناپارت^[21] برادر ناپلئون بناپارت و حاکم ایتالیا (1146)، ویلکی کالینز^[22] نویسنده‌ی انگلیسی (1202)، الیعازار بن یهودا زبان‌شناس و روزنامه‌نگار بلاروس (1236). لوسیان انتاکی شهید مسیحی در ۳۱۲ میلادی و پاپ اینوسان دهم در 1033 هجری خورشیدی در این روز درگذشته‌اند. سایر رفتگان مهم این روز هم عبارت‌اند از توفیق پاشا حاکم مصر (1270)، نیکولا تسلا^[23] فیزیک‌دان (1321) و هیروهیتو امپراتور ژاپن (1367).

محمدرضا لطفی - Mohamdreza Lotfi.jpg محمدرضا لطفی

Portrait of Innocentius X by Diego Velázquez in Galleria Doria Pamphilj (Rome).jpg اینوسان دهم

ویلکی کالینز

ژوزف بناپارت

Lucian of Antioch (Menologion of Basil II).jpg لوسیان انتاکی

هجدهم دی

$G:\pix\projects\iranzamin\modern\11chronicle\1332-42\فروزانفر و حکمت.jpg$ علی اصغر حکمت و بدیع‌الزمان فروزانفر

روز هجدهم دی سال ۱۲۹۰ هجری خورشیدی جنگی سخت بين قواي دولتي و سپاهيان سالارالدوله که مدعی سلطنت بود رخ داد که به شکست و عقب‌نشيني وی انجامید و سربازان دولت مرکزی كرمانشاه را که مقر سالارالدوله بود آزاد کردند. در سال 1294 نبرد گالیپولی با پیروزی عثمانی پایان یافت و متفقین این ساحل را ترک کردند. در این نبرد ارتش ۲۵۰هزار نفره‌ی عثمانی مهاجمان انگلیسی و استرالیایی و نیوزلندی را که شمارشان به ۳۰۲ هزار نفر می‌رسید شکست دادند. نوزده سال بعد در ۱۳۱۴ علی‌اصغر حکمت که برای مدتی کفیل وزارت معارف بود به مقام وزارت معارف برکشیده شد و در مدتی که این جایگاه را در اختیار داشت خدمت‌های فراوان به آموزش و فرهنگ کشور کرد.

1977 Metro bombing.jpg

عزت پاشا در جنگ گالیپولی

در سرزمین‌های جداشده از پیکر ایران اما این روز در سال‌های اخیر با اغتشاش هایی مصادف بوده است. در سال ۱۳۵۰ ذوالفقار علی بوتو در پاسخ به فشار افکار عمومی جهانی شیخ مجیب‌الرحمان را که در بنگلادش اعلام استقلال کرده بود از زندان آزاد کرد و در 1355 ملی‌گرایان ارمنی سه بمب در مسکو منفجر کردند که به مرگ هفت تن انجامید (تصویر بالا).

1838 François-Édouard Picot - The Siege of Calais.jpg محاصره‌ی کاله

George Frideric Handel by Balthasar Denner.jpg جرج هندل

کلمات ساده‌ی اعتقادنامه

روز هجدهم دی سال 505 هجری خورشیدی دولت جین که توسط تاتارها (جورچِن‌ها) بنیان نهاده شده بود، دولت چینی سونگ را شکست داد و پکن را (که در آن روزگار کای‌فِنگ نامیده می‌شد) گرفت و امپراتور و خانواده‌اش را به اسارت گرفت و به این ترتیب دودمان سونگ شمالی منقرض شد. در سال 877 هجری خورشیدی لویی دوازدهم شاه فرانسه با آن ملکه‌ی بریتانی ازدواج کرد و در سال 936 فرانسیس دوک دو گیز^[24] فرانسوی قلمرو کالِه^[25] را که آخرین بخش از متصرفات انگلستان در اروپای قاره‌ای بود، پس از هشت روز محاصره اشغال کرد.

در 1296 وودرو ویلسون^[26] رئیس‌جمهور آمریکا بیانیه‌ی «چهارده نکته»اش را درباره‌ی نظم سیاسی دنیا پس از جنگ جهانی اول اعلام کرد، در 1339 همه‌پرسی در الجزایر باعث شد سیاست شارل دوگل درباره‌ی الجزایر به کرسی بنشیند، و در 1370 جورج دبلیو بوش در یک دیدار رسمی روی کیچی میازاوا^[27] نخست‌وزیر ژاپن استفراغ کرد! (تصویربالا)

سوار تاتار جورچِن

See adjacent text. مونالیزا

رخدادهای اجتماعی و فرهنگی این روز هم جالب توجه بوده است. در سال 925 در چنین روزی اولین کتاب به زبان لیتوانی به نام «کلمات ساده‌ی اعتقادنامه^[28]» چاپ شد، در 1113 جرج فردریک هندل^[29] برای نخستین بار اپرای آریودانته^[30] را اجرا کرد، در 1213 بدهی خارجی کشور آمریکا برای اولین و آخرین بار صفر شد، در 1160 اولین بانک آمریکایی به نام «بانک شمال آمریکا» تأسیس شد، در 1163 ژان پیر بلانشار^[31] فرانسوی و جان جفریز^[32] آمریکایی برای نخستین بار با بالون از روی کانال مانش گذشتند و در مسیری هوایی از انگلستان به قاره‌ی اروپا سفر کردند. در سال 1338 جمال عبدالناصر با پشتیبانی فنی شوروی‌ها کار ساخت سد آسوان را آغاز کرد و برای این کار با ده تن دینامیت کوه گرانیتی مشرف بر منطقه را نابود کرد.

در هجدهم دی سال 1341 تابلوی مونالیزا برای نخستین بار در آمریکا به نمایش درآمد و در 1351 دولت شوروی سفینه‌ی لونا ۲۱ را به هوا پرتاب کرد. در 1372 هم والری پولیاکوف^[33] فضانورد روس به ایستگاه فضایی میر رفت و ۴۳۷ روز آینده را در آنجا ماند و به این ترتیب به رکوردی دست یافت.

دابل‌دی

Lawrence Alma-Tadema 1870 (2).jpg آلما تادما

$G:\pix\projects\west\Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg$ راسل

Zhou Enlai MeiyuanXincun17 Nanjing 1946.jpg ژوئن‌لای

لونا ۲۱

برخی از زادگان این روز عبارت‌اند از لی‌بیان امپراتور دودمان تانگ جنوبی (267) و شخصیتهای مشهوری که شمار چشمگیری از ایشان در حوزه‌ی فرهنگ و علم اثرگذار بوده‌اند: آلفرد راسل والاس^[34] زیست‌شناس انگلیسی (1201)، لاورنس آلما تادِما^[35] نقاش هلندی-انگلیسی (1214)، فرنک نلسون دابل‌دی^[36] ناشر مشهور آمریکایی (1240)، یحیی دولت آبادی رهبر بانفوذ جنبش مشروطه (1241)، کارل گوستاو همپل^[37] فیلسوف آلمانی (1283)، آنتونی گیدنز^[38] جامعه‌شناس انگلیسی (1316)، و دیوید بووی^[39] خواننده‌ی انگلیسی (1325).

Image result for Anthony Giddens آنتونی گیدنز

جمال عبدالناصر و خروشچف

Bowie smiling دیوید بووی

نامداران زیادی هم در این روز جان سپرده‌اند: پل ورلن^[40] شاعر فرانسوی (1274)، هوستون استوارت چمبرلن^[41] فیلسوف آلمانی-انگلیسی (1305)، جوزف شومپیتر^[42] اقتصاددان و جامعه‌شناس چک (1328)، ژوئن‌لای^[43] نخست‌وزیر چین (1354) و فرانسوا میتران^[44] (1374).

Netsurf17 - Paul Verlaine.png ورلن

Bundesarchiv Bild 119-1600-06, Houston Stewart Chamberlain.jpg چمبرلن

Mitterrand (arms folded).jpg میتران

Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg شومپیتر

Charles the Bald ↑
Robert-François Damiens ↑
Benedict Arnold ↑
Battle of Raate Road ↑
Zviad Gamsakhurdia ↑
Alfred Vail ↑
Thomas F. Mantell ↑
Abo of Tiflis ↑
Gertrude the Great ↑
Pietro Filippo Scarlatti ↑
Heinrich Schliemann ↑
Louis Braille ↑
Gregor Mendel ↑
Naser Orić ↑
Saïd and Chérif Kouachi ↑
Charlie Hebdo ↑
Io, Europa, Ganymede, and Callisto. ↑
William Kennedy Dickson ↑
Marian Anderson ↑
Lyndon Johnson ↑
Joseph Bonaparte ↑
Wilkie Collins ↑
Nikola Tesla ↑
Francis Duc de Guise ↑
Calais ↑
Woodrow Wilson ↑
Kiichi Miyazawa ↑
Catechism of Martynas Mažvydas ↑
George Frideric Handel ↑
Ariodante ↑
Jean-Pierre Blanchard ↑
John Jeffries ↑
Valeri Polyakov ↑
Alfred Russel Wallace ↑
Lawrence Alma-Tadema ↑
Frank Nelson Doubleday ↑
Carl Gustav Hempel ↑
Anthony Giddens ↑
David Bowie ↑
Paul Verlaine ↑
Houston Stewart Chamberlain ↑
Joseph Schumpeter ↑
Zhou Enlai ↑
François Mitterrand ↑

ادامه مطلب: نوزدهم تا بیست‌ویکم

رفتن به: صفحات نخست و فهرست کتاب