ماه دی: سیزدهم تا پانزدهم

ماه دی: سیزدهم تا پانزدهم

سیزدهم دی

$G:\pix\projects\iranzamin\modern\11chronicle\1285-1300\چادر شيخ فضل‌الله نوري و سيدعلي آقا يزدي در ميدان توپخانه.jpg$

روز سیزدهم دی‌ماه سال ۱۲۴۸ شیرعلی‌خان در جنگ تیناه‌خان بر محمد اعظم‌خان پیروز شد. روز شنبه سیزدهم دی ۱۲۸۶ مخالفان مشروطه که با رهبری چند مجتهد مشهور پایتخت – ملا عبدالله مازندرانی، شیخ علی یزدی و شیخ فضل‌الله نوری در میدان توپخانه گرد آمده بودند (تصویر بالا)، شعار دادند که «ما دین نبی خواهیم/ مشروطه نمی‌خواهیم». یکی از سردسته‌های این جماعت که از لوطی‌های مشهور بود و نقیب‌السادات شیرازی نام داشت هم در همین روز در همین میدان یکی از جوانان مشروطه‌خواه را به دام انداخت و با قلمتراش چشمانش را از کاسه بیرون آورد. از سوی دیگر، در همین روز مجتهدان بزرگ نجف در پاسخ به نامه‌ی سید محمد طباطبایی و سید عبدالله بهبهانی فتوا دادند که شیخ فضل‌الله نوری مفسد فی‌الارض است و به همین خاطر تصرفش در امور مسلمین حرام است.

در این روز به سال ۱۲۸۹ دولت سوئد برای همکاری در تأسیس ژاندارمری ایران اعلام آمادگی کرد. در ۱۲۹۳ موج تکاپوهای جنگ جهانی دوم به ایران هم کشید و قواي عثماني پيشروي خود را به سمت شمال ايران آغاز كردند. در ۱۲۹۶ هم در اواخر همین جنگ صدراعظم آلمان رسماً به نماينده‌ی ايران در برلن ابلاغ نمود كه قشون روسيه و عثماني موظف شدند خاك ايران را ترك کنند.

در ۱۳۱۸ وزارت جنگ بریتانیا به ارتش هند دستور داد که لشگری را جهت اعزام و استقرار احتمالی در تأسیسات شرکت نفت انگلیس و ایران در خلیج‌فارس آماده سازد و این مقدمه‌ی حمله به ایران در دو سال بعد بود.

Kennington Victoria.jpg ملکه ویکتوریا

توکوگاوا یوشی‌نوبو

Joseph Jenkins Roberts.jpg جوزف جنکینز روبرتز

در تاریخ سیاسی جهان سیزدهم دی‌ماه با چند رخداد گره خورده است. در سال 1226 جوزف جنکینز روبرتز^[1] رئیس‌جمهور لیبریا شد. در 1246 با استیلای نظام امپراتوری بر ژاپن به فرمان میجی سامان شوگونی توکوگاوا منحل شد و آخرین دارنده‌ی لقب شوگونی که توکوگاوا یوشی‌نوبو^[2] بود از این مقام خلع شد. در 1255 ملکه ویکتوریا خو را امپراتیس هند نامید.

در 1303 بنیتو موسولینی اعلام کرد که به عنوان دیکتاتور قدرت را در ایتالیا به دست گرفته است. در ۱۳۲6 برمه از انگلستان مستقل شد در 1337 هم آلاسکا به صورت چهل‌ونهمین ایالت به کشور آمریکا پیوست و دو سال بعد در 1339 دولت آمریکا روابط خود را با کوبا قطع کرد چون اموال شرکت‌های آمریکایی در این سرزمین ملی و مصادره شده بود.

در 1368 مانوئل نوریِگا^[3] رهبر پیشین پاناما تسلیم قوای آمریکایی شد، در 1371 یلتسین و بوش در مسکو دومین عهدنامه‌ی محدودسازی سلاح‌های هسته‌ای را امضا کردند و در 1372 بیش از هفت میلیون تن از کسانی که زیر ستم آپارتاید قرار داشتند به شهروندی رسمی آفریقای جنوبی در آمدند. در 1393 هم جهادیون وهابی هوادار جریان بوکوحرام کل روستای باگا در شمال شرق نیجریه را با خاک یکسان کردند و بیش از دو هزار ساکنان آن را به قتل رساندند.

سیزدهم دی در تاریخ کلیسا با صدور سه سند مهم مصادف بوده است. یکی به سال 899 که در آن پاپ لئوی دهم طی فرمان Decet Romanum Pontificem مارتین لوتر را تکفیر کرد، و دیگر آنکه به سال 1340 پاپ جان بیست‌وسوم فیدل کاسترو را تکفیر کرد.

Pope Saint John Paul XXIII.jpg پاپ جان ۲۳

Afbeeldingsresultaat voor leo X پاپ لئوی دهم

Brooklyn Bridge Postdlf.jpg چندین رخداد پراکنده‌ اما مهم دیگر هم در این روز واقع شده‌اند. در سال 1248 ساخت پل بروکلین (تصویر بالا) آغاز شد که یکی از شاهکارهای مهندسی دوران خود بود. در 1281 مالک لونا پارک واقع در کُنی‌آیلند^[4] به عنوان نمایشی برای تماشای مردم به بچه‌فیلی به نام تاپسی جریان شدید برق وصل کرد و به این ترتیب او را کشت. توماس ادیسون از این واقعه‌ی دلخراش فیلمی تهیه کرد که یکی از نخستین فیلم‌های مستند محسوب می‌شود! در 1325 برای نخستین بار مذاکرات کنگره‌ی آمریکا از تلویزیون پخش شد، و در 1327 بانک مرکزی فیلیپین تاسیس شد. در 1335 شرکت همیلتون برای نخستین بار ساعت مچی باتری‌دار به بازار عرضه کرد که با نیروی الکتریسیته کار می‌کرد، و در 1355 هم شرکت رایانه‌ی اپل تأسیس شد.

سیسرو در کودکی

دستگیری مانوئل نوریگا

در میان ایرانیان در این روز شاه نعمت‌الله ولی (۷۰۹ ) و محمد چهارم سلطان عثمانی (1020) زاده شدند و امیر علیشیر نوایی وزیر دولت گورکانی (۸۸۰)، سلیمه سلطان بیگم همسر اکبرشاه و ملکه‌ی هند (991) و سلیمان نظیف شاعر پارسی‌گوی عثمانی و از معارضان اصلی پان‌ترک‌ها در ترکیه و افشاکننده‌ی نسل‌کشی ارمنی‌ها هم در چنین روزی (۱۳۰۶) درگذشته‌اند. در میان انیرانیان سیزدهم دی‌ماه زادروز سیسرو^[5] خطیب و دولتمرد رومی (۱۰۶ پیش از میلاد) و نگو دین دیِم^[6] اولین رئیس‌جمهور ویتنام (1279 هجری خورشیدی) است و پیر لاروس^[7] فرهنگنامه‌نویس فرانسوی (1253)، گائو شین‌جیان^[8] ادیب و داستان‌نویس چینی و برنده‌ی نوبل ادبیات (1318 )، ادگار کایس^[9] پیشگوی آمریکایی (1323)، آلبر کامو^[10] (1338)، و کنراد هیلتون^[11] بنیان‌گذار هتل‌های هیلتون (1357) در این روز درگذشته‌اند.

امیر علیشیر نوایی

Cayce 1910.jpg ادگار کایس

Afbeeldingsresultaat voor conrad hilton کنراد هیلتون

محمد چهارم

Gao Xingjian Galerie Simoncini Luxembourg.jpg گائو شین‌جیان

Bairam Khan's widow and child are escorted to Ahmedabad, Akbarnama.jpg اکبرشاه و سلیمه سلطان بیگم

چهاردهم دی

Afbeeldingsresultaat voor ‫گوزمینسکی‬‎ احمدشاه و گوزمینسکی

روز سه‌شنبه چهاردهم دی‌ماه سال ۱۲۷۱ (۱۴ جمادی‌الثانی ۱۳۱۰ ق.) میرزا مهدی‌خان تبریزی زعیم‌الدوله نخستین شماره از روزنامه‌ی حکمت را در قاهره منتشر کرد که به پارسی سره نوشته می‌شد و تا بیست سال بعد که منظم منتشر می‌شد، همواره از تجدد و روشنگری در ایران‌زمین جانبداری می‌کرد.

در سال ۱۲۹۲ اولین هواپیما در ایران فرود آمد و آن زمانی رخ داد که خلبانی به نام کوزمینسکی با هواپیمای ابتدایی‌اش در میدان مشق تهران بر زمین نشست. او برای مردم تهران نمایش هوایی اجرا می‌کرد و پولی می‌گرفت تا آن که کمی بعد سقوط کرد و درگذشت.

در سال‌های اخیر دو واقعه در این روز رخ داده است. یکی در 1368 که در آن یک قطار پاکستانی که بیش از ظرفیت سرنشین داشت با یک قطار خالی باری تصادف کرد و در نتیجه ۳۰۷ نفر کشته و هفتصد نفر زخمی شدند، دیگری در 1382 وقتی که میخائیل ساکاشویلی^[12] به دنبال انقلاب گل سرخ در گرجستان به ریاست‌جمهوری رسید.

نبرد کولبرک که مقدمه‌ی جنگ‌های هفت ساله بود و در ۱۱۴۰ درگرفت [شرح این تصویر در متن نیست]

در چهاردهم دی تاریخ سیاسی جهان هم به نسبت پر جنب و جوش بوده است. در سال ۴۶ پیش از میلاد یولیوس سزار با پانزده‌هزار سرباز در نبرد روسپینا^[13] با رقیب رومی‌اش تیتوس لابیِنوس^[14] که پیشتر معاون و دوستش بود و بیست‌ودوهزار سرباز داشت جنگید. با این که از این دو ارتش به ترتیب دو و شش‌هزار تن کشته شدند، نبرد به نتیجه‌ی قاطعی منتهی نشد. در سال 1140 هجری خورشیدی جنگ هفت‌ساله‌ی میان انگلستان و اتحاد اسپانیا و ناپل آغاز شد که به خاطر گسترش یافتنش در همه‌ی کشورها و قاره‌های مهم دنیا در واقع نوعی جنگ جهانی محسوب می‌شد. در اوج این کشمکش‌ها متفقین (با محور انگلستان، پرتغال، پروس) و متحدین (با محور فرانسه، اسپانیا، سوئد، روسیه و اتریش) با هم درگیر بودند و در پایان کار به ترتیب ۱۸۰هزار نفر و ۳۵۰هزار نفر کشته دادند.

کارت عضویت آدولف هیتلر در حزب نازی

در چنین روزی به سال 1256 بلغاری‌ها که از پشتیبانی ارتش روسیه برخوردار بودند بر قوای عثمانی غلبه کردند و صوفیه را گرفتند و به پایتخت بلغارستان تبدیلش کردند، در 1263 در نبرد نوئی بوپ^[15] دوهزار سپاهی فرانسوی که با سلاح آتشین مجهز بودند بر دوازده‌هزار سپاهی چینی غلبه کردند و موقعیت خود را در دژی استوار ساختند. در 1262 حزب سوسیالیستی فابیان^[16] در لندن تأسیس شد. و در 1297 حزب کارگران آلمان که بعدتر به حزب نازی تغییر نام داد، تأسیس شد. در 1329 ارتش کره‌ی شمالی که با قوای چینی پشتیبانی می‌شد سئول را اشغال کرد (تصویر زیر) و در 1376 مردان مسلح وهابی وابسته به جنبش اسلام‌گرای بوکوحرام به سه روستای دور افتاده در ولایت رِلیزان در الجزایر حمله بردند و هزار نفر از روستاییان را به قتل رساندند. در 1377 هم جس ونتورا^[17] که کشتی‌گیر و هنرپیشه بود به فرمانداری مینسوتا برگزیده شد.

A group of soldiers dancing in front of a building

از رخدادهای دینی هم اینکه در در چنین روزی به سال 905 هجری خورشیدی فلیکس مانتس^[18] رهبر آناباپتیست‌ها در زوریخ به جرم کفر و بدعت با روش خفه کردن در آب اعدام شد. 1031 کلیسای شرقی مسیحیان هند که کهنسال‌تر از مسیحیت غربی بود و به روایتی توسط مار توما حواری مسیح بنیان نهاده شده بود،‌ با صدور سوگندنامه‌ی چلیپای کونان ارتباط‌های خود را با کلیسای کاتولیک که پرتغالی‌ها نماینده‌اش بودند قطع کرد.

تومای حواری

Battle of Nui Bop.jpg نبرد نوئی بوپ

Samuel Colt engraving by John Chester Buttre, c1855.jpg ساموئل کلت

این روز با چندین نوآوری فنی و اجتماعی هم مصادف بوده است. در سال 1225 ساموئل کُلت^[19] اولین هفت‌تیر خود را که revolver نام داشت به دولت آمریکا فروخت. در 1231 سولومون نورتوپ^[20] که برده‌ای سیاه‌پوست در جنوب آمریکا بود، پس از دوازده سال آزادی خود را به دست آورد و بعدتر با نوشتن کتاب دوازده‌سال بردگی ردپایی ماندگار در جنبش الغای بردگی به جا گذاشت.

Burj Khalifa.jpg در 1336 فضاپیمای اسپوتنیک ۱^[21] از مدار زمین به درون جو سقوط کرد، در 1382 سفینه‌ی بی‌سرنشین اسپیریت با موفقیت در سطح سیاره‌ی بهرام فرود آمد و در 1388 برج خلیفه که بزرگ‌ترین بنای کره‌ی زمین است در دبی افتتاح شد (تصویر بالا).

مهم‌ترین مناسبت دینی چهاردهم دی‌ماه برای شیعیان آن است که در این روز به سال ۲۵۳ امام حسن عسکری درگذشت..

Afbeeldingsresultaat voor Jesse Ventura جس ونتورا

NASA Mars Rover.jpg اسپیریت بر سطح بهرام

برخی از نامداران ایران‌زمین که در چهاردهم دی‌ماه زاده شده‌اند عبارت‌اند از محمدشاه قاجار (۱۱۸۶)، محدث نوری (۱۲۱۷)، شاهزاده محمد هاشم میرزا شیخ‌الرئیس متخلص به افسر (۱۲۵۸)، ذوالفقار علی بوتو نخست‌وزیر پاکستان (1306) و خوندکار اشرف حسین شاعر و ادیب بنگلادشی (۱۳۲۹).

Erwin Schrödinger (1933).jpg اروین شرودینگر

James Bond 1974.jpg جیمز باند

میخائیل ساکاشویلی

زادگان دیگر این روز عبارت‌اند از اسحاق نیوتون (1021)، لویی بریل^[22] آفریننده‌ی خط نابینایان بریل (1187)، جیمز باند^[23] جانورشناس انگلیسی (1278) که یان فلمینگ^[24]، نویسنده‌ی داستان‌های جاسوسی، به خاطر علاقه‌اش به پژوهش‌های پرنده‌شناسیِ وی اسم او را روی قهرمان داستان‌هایش گذاشت. و اومبرتو اکو^[25] نویسنده‌ی ایتالیایی (۱۳۱۱).

Portrait of a man standing in font of bookshelf خوندکار اشرف حسین

ذوالفقار علی بوتو

Umberto Eco 1984.jpg اومبرتو اکو

refer to caption هانری برگسون

هانری برگسون^[26] فیلسوف فرانسوی (1319)، ‌اروین شرودینگر^[27] فیزیکدان اتریشی (1339) و تی. اس. الیوت^[28] شاعر انگلیسی (1343) هم در این روز درگذشته‌اند.

پانزدهم دی

$G:\pix\projects\iranzamin\modern\11chronicle\1285-1300\بختیاریها در تهران.jpg$ بختیاری‌ها پس از فتح تهران

در چنین روزی در سال ۱۱۹۸ برای نخستین بار رایزنی دولت انگلیس با شیخ‌نشین‌های جنوب ایران‌زمین آغاز شد و پس از پنج روز به عقد چند قرارداد همکاری منتهی شد. این بذر نحسی بود که به دست استعمار کاشته شد و پس از یک و نیم قرن باعث شد این سرزمین‌ها به کشورهای کوچک و سرکوبگری دست‌نشانده تبدیل شوند.

روز یکشنبه پانزدهم دی‌ماه سال ۱۲۸۵ (۲۱ ذیقعده ۱۳۲۴ ق.)‌ سراج‌الدین جبل‌عاملی موسوی که از مشروطه‌خواهان بنام بود نخستین شماره از روزنامه‌ی انجمن مقدس ملی اصفهان را منتشر کرد. این روزنامه تا ۷۸ شماره انتشار یافت و سخنگوی جبهه‌ی مشروطه‌خواهان در جنوب کشور بود. دو سال بعد که محمدعلی‌شاه کودتا کرد و مجلس را به توپ بست، در همین روز به سال ۱۳۷۸ نجفقلي‌خان صمصمام‌السلطنه بختياري با سه هزار نفر سوار بختياري وارد اصفهان شد و پس از تصرف شهر امر به تشكيل انجمن مشروطه داد. اقبال‌الدوله حاكم مستبد اصفهان هم از ترس به قنسولگري انگليس پناه برد. در همین روز مشيرالسلطنه که پس از بسته شدن مجلس مأمور شده بود دولتی تازه تشکیل دهد وزيران تازه‌اش را به محمدعلي‌شاه معرفي كرد که عبارت بودند از: مشيرالسلطنه صدراعظم و وزير داخله، ميرزا جوادخان سعدالدوله وزير خارجه، حسين پاشاخان اميربهادر وزير جنگ، ميرزا محمدعلي قوام‌الدوله وزير ماليه، نظام‌الملك وزير عدليه، مخبرالدوله وزير پست و تلگراف، مهندس‌الممالك وزير فوائد عامه، مفاخرالملك وزير تجارت و مهندس‌الممالك سرپرست وزارت اوقاف و معارف.

در سال ۱۲۹۰ امان‌الله‌ميرزا ضياءالدوله كه در كنسولگري انگليس در تبريز متحصن شده بود با اسلحه‌ی گرم خودكشي كرد، در همین روز به پيشنهاد هيئت وزيران و فرمان ناصرالملك نايب‌السلطنه مسيو مرنارد بلژيكي رئيس كل گمرك ايران به جاي مورگان شوستر امريكايي موقتاً به مقام خزانه‌داري كل تعيين شد. شش سال بعد در ۱۲۹۶ هم‌زمان با استقرار قوای بلشویک در روسیه و آغاز جنگ داخلی در این کشور تروتسكي طرح تخليه‌ی ايران از نيروهاي روسي و تركي را ارائه كرد. در ۱۳۱۲ سید حسن تقی‌زاده به سمت وزیرمختار ایران در فرانسه منصوب شد. در همین روز به سال ۱۳۲۴ خبرگزاری بی‌بی‌سی اعلام کرد که هیئتی متشکل از روس‌ها و انگلیسی‌ها و آمریکایی‌ها درباره‌ی اشغال آذربایجان به دست قوای شوروی تصمیم خواهند گرفت و این به معنای تضعیف دولت حکیمی بود که نماینده‌ی ایران بود و در این بحث‌ها به بازی گرفته نشده بود. با این همه در نهایت همه‌ی این خیزاب‌ها فرو نشست و حدود نیم قرن بعد نه آذربایجان از ایران کنده شده بود و نه شوروی به جای مانده بود. در چنین روزی به سال 1369 سربازان ارتش گرجستان وارد شهر تسخینوالی^[29] در اوستیای جنوبی شدند و جنگ در این منطقه آغاز شد (تصویر زیر).

10 Soviet Invasion of Czechoslovakia - Flickr - The Central Intelligence Agency.jpg

در پانزدهم دی‌ماه سال 444 هجری خورشیدی ادوارد اعترافگر^[30] آخرین حکمران آنگلوساکسون انگلستان بدون این‌که فرزند و ولیعهدی داشته باشد درگذشت. بحران جانشینی‌ای که به دنبال آن پیش آمد ورود ویلیام فاتح و تسخیر انگلستان به دست نورمن‌ها را رقم زد در 1290 نیومکزیکو به عنوان ایالت چهل‌وهفتم به کشور ایالات متحده پیوست.و در 1346 با به قدرت رسیدن الکساندر دوبچک^[31] جنبش بهار پراگ آغاز شد و به شورش مردم بر استیلای کمونیست‌ها منتهی شد.

ادوارد اعترافگر

پانزدهم دی‌ماه در ضمن تقارنی دارد با مجازات‌های خشن و اغلب بیدادگرانه در اروپا. و در نهایت در 1273 آلفرد دریفوس^[32] در فرانسه به جرم واهی خیانت به کشور و جاسوسی به حبس ابد محکوم شد.

Maria Montessori1913.jpg ماریا مونته‌سوری

اپرای پاله گارنیه

این روز با چند رخداد اجتماعی، فرهنگی و فنی هم مصادف بوده است. در ۱۲۴3 بازار بورس نیویورک اولین دفتر دایمی‌اش را در خیابان وال‌استریت افتتاح کرد. در 1253 پاله گارنیه^[33] که یکی از زیباترین و مشهورترین سالن‌های اپرای جهان بود در پاریس گشایش یافت، در 1285 ماریا مونته‌سوری^[34] اولین مدرسه و پرورشگاه خود را برای کودکان فقیر در رم تأسیس کرد، در 1290 آلفرد وِگِنِر^[35] زمین‌شناس آلمانی نظریه‌ی اشتقاق قاره‌هایش را منتشر کرد و در 1292 شرکت فورد ساعت کاری در کارخانه‌هایش را به روزی هشت ساعت کاهش داد، در 1309 توماس ادیسون آخرین اختراع خود را به ثبت رساند و در ۱۳۲۳ روزنامه‌ی دیلی میل اولین روزنامه‌ای بود که در هردو سوی اقیانوس آتلانتیک توزیع می‌شد [یعنی اولین شماره‌اش بود؟ متوجه مناسبتش نشدم.].

Elizabeth of Russia by V.Eriksen.jpg الیزابت ملکه‌ي روسیه

Oberse and reverse of silver coin with Arabic inscriptions سکه‌های معتصم

کاترین د مدیچی

در 1331 نمایشنامه‌ی «در انتظار گودو» اثر ساموئل بکت برای نخستین بار اجرا شد. در 1350 ریچارد نیکسون فرمان ساخت شاتل فضایی را صادر کرد.

در میان اهالی ایران‌زمین این نامداران در پانزدهم دی زاده شده‌اند: شاه‌جهان گورکانی فرمانروای هند (970)، محمدعلی‌میرزا دولتشاهی پسر فتحعلی‌شاه و فاتح عراق (۱۱۶۷)، سلطان مسعودمیرزا ظل‌السلطان پسر ناصرالدین‌شاه (۱۲۲۸)، محمدجواد شریعت طالخونچه ادیب و قرآن‌پژوه (۱۳۱۵)، و علی‌اکبر یاغی‌تبار شاعر معاصر (۱۳۵۸). معتصم خلیفه‌ی عباسی و قاتل بابک خرمدین (۲۲۱)، شریعت سنگلجی نواندیش دینی (۱۳۲۲)، جلال‌الدین فقیه ایمانی عالم شیعی (۱۳۸۶) و سیروس غنی حقوق‌دان و تاریخ‌پژوه ایرانی (۱۳۹۴) هم در این روز درگذشته‌اند.

آلن واتس

Hayao Miyazaki.jpg هیائو میازاکی

Shah Jahan op de pauwentroon.jpg شاه‌جهان گورکانی

علی‌اکبر یاغی‌تبار

این نامداران از سایر کشورها در پانزدهم دی‌ماه زاده شده‌اند: ژان باتیست سِی^[36] اقتصاددان فرانسوی (1145)، کنراد آدنائر^[37] صدراعظم آلمان غربی (1254)، آلن واتس^[38] فیلسوف ِآمریکایی (۱۲۹۴)، خوان کارلوس اول^[39] پادشاه اسپانیا (1316) و هایائو میازاکی^[40] کارگردان فیلم‌های کارتونی ژاپنی (1319). کاترین دِ مدیچی^[41] همسر هانری دوم و ملکه‌ی فرانسه (967)، الیزابت^[42] ملکه‌ی روسیه (1140)، موزس مندلسون^[43] فیلسوف آلمانی (1164)، کرنلیوس واندربیلت^[44] صنعتگر آمریکایی و بنیانگذار خطوط راه‌آهن این کشور (1255)، تئودور روزولت^[45] رئیس‌جمهور آمریکا (۱۲۹۸) و ماکس بورن^[46] فیزیکدان آلمانی (1348) هم در این روز درگذشته‌اند.